Spreekwoorden:stokoude wijsheden

Spreekwoorden zijn — meestal — zo oud als de straat. In ieder geval oud genoeg om het collectieve geheugen te infiltreren. U kent ze wel, die staande uitdrukkingen: spreken is zilver, zwijgen is goud. Een korte, krachtige uitspraak die een waarheid of wijsheid bevat.

1. Oorzaak – gevolg
De meeste spreekwoorden hebben een vaste opbouw: twee delen. Het eerste deel geeft de oorzaak, het tweede het gevolg of de conclusie. Het zijn volkswijsheden die uit verschillende sectoren van de maatschappij voortkomen: de scheepvaart, landbouw, religie, … Enkele voorbeelden: Wie zijn billen brandt, moet op de blaren zitten, of Als de vos de passie preekt, boer let op je ganzen.

2. Voortdurend in beweging
Ontwikkelingen in de samenleving doen bepaalde spreekwoorden verdwijnen en zorgen voortdurend voor nieuwe ‘exemplaren’. En die mogen best grappig zijn: Wie zijn kind benzine voert, mag niet roken als het boert.

3. Echte taalkenner
U leert een vreemde taal. Wanneer mag u dan zeggen dat u die taal onder de knie hebt? Als u ook haar spreekwoorden kent! Want zij boren het kloppende hart van een taal aan. Het zijn statige, taalkundige symbolen die alleen de echte taalliefhebber perfect in zijn taal kan verweven.

4. Spreekwoorden hertalen
Aangezien spreekwoorden meestal niet letterlijk vertaald kunnen worden, vormen zij vaak de toetssteen van een goede vertaling. Het al te letterlijk vertalen van spreekwoorden maakt meteen duidelijk dat de vertaler in kwestie misschien beter eerst een stevig taalbad neemt. Wie ‘Al doende leert men’ in het Frans vertaalt als ‘En faisant on apprend’, verraadt meteen dat hij ‘En forgeant on devient forgeron’ niet kent en dat er dus nog werk aan de winkel is. Hertalen is de boodschap!

5. Betekenis te boek
Spreekwoorden hebben een specifieke betekenis, die u niet altijd even gemakkelijk afleidt uit de context. Een woordenboek is vaak onontbeerlijk. Daar kwamen taalkundigen al jaren geleden achter. Het eerste Nederlandse verklarende spreekwoordenboek dateert dan ook uit 1480. Het bundelde spreekwoorden en hun verklaring onder de titel Proverbia communia (algemene spreekwoorden).

6. Hoe wilt u ze rangschikken?
Wilt u uw spreekwoorden per thema of geografisch bij elkaar gebracht? Of zoekt u spreekwoorden uit het buitenland? Op internet en in verschillende woordenboeken vindt u ze allemaal gecatalogeerd op úw manier. Neem even de tijd om een passend referentiewerk te lokaliseren. Spreekwoorden.startpagina.be zet u al een beetje op weg. U zult er naderhand alleen maar plezier aan beleven. Want zodra uw expeditietocht op kruissnelheid is, blijkt de taal een fonkelende schatkist te zijn.

7. Zakelijke spreekwoorden
Zin om uw collega een relevante e-spreuk of -wijsheid te sturen? Kijk eens op kindregards.be.

Pieter Brueghel de Oude

Benieuwd welke spreekwoorden rond 1559 in waren? Pieter Brueghel de Oude zette de favorieten voor u op een rijtje. Literatuurgeschiedenis.nl legt zijn schilderij uit. Bij sommige spreekwoorden is dat geen overbodige luxe. Surf naar Literatuurgeschiedenis.nl, klik op de afbeelding van het schilderij in de rechterkolom en test uzelf: kent u ze alle 76?

Doorspek uw taalgebruik

Zijn spreekwoorden volgens u ouderwets? Jammer, want via spreekwoorden.nl vindt u een breed assortiment aan amusante en verfrissende exemplaren. Mét de verklaring en een gratis suggestie erbovenop in de rechterkolom. Gebruik de database als naslagwerk om de verklaring op te snorren. Of als inspiratiebron om uw tekst te verlevendigen.